Ilayda
New member
Bir iş yerinde çalışanların görev dağılımını ele alalım. Yönetici, çalışanların performansını değerlendirirken yalnızca tamamlanan iş miktarına bakabilir. Başka bir yönetici ise aynı verilerin yanında ekip içi iletişimi, çalışanların üzerindeki iş yükünü, bakım sorumluluklarını ve fırsat eşitliğini de inceleyebilir.
İkinci yaklaşımın kadınlar tarafından daha sık benimsenmesi gerektiğini söylemek için yeterli gerekçemiz yoktur. Hem kadınlar hem erkekler bu değişkenleri dikkate alabilir. Bununla birlikte, kişisel deneyimler ve toplumsal roller, insanların hangi sorunları fark ettiğini ve hangi bilgileri önemli bulduğunu etkileyebilir.
Örneğin küçük çocuğunun bakımını büyük ölçüde üstlenen bir çalışan, toplantıların sürekli mesai sonrasına bırakılmasının kariyer fırsatlarını nasıl etkilediğini daha yakından deneyimleyebilir. Aynı sorunu yaşayan bir erkek çalışan da benzer bir değerlendirme yapabilir. Burada belirleyici olan cinsiyetin kendisinden çok, kişinin üstlendiği sorumluluklar ve yaşadığı koşullardır.
Bu nedenle duygusal ve toplumsal etkilere odaklanmayı otomatik olarak mantıksızlıkla eşitlemek yanlıştır. Bir kararın insanlara nasıl yansıyacağını hesaplamak, kararın sonuçlarını daha kapsamlı değerlendirmeyi sağlayabilir.
Örneğin bir belediye, toplu taşıma ücretlerini artırmayı planlıyor olsun. Yalnızca gelir-gider tablolarını değerlendirmek, belediyenin mali durumunu anlamak açısından önemlidir. Ancak kararın düşük gelirli çalışanlar, öğrenciler, yaşlılar ve engelli bireyler üzerindeki etkilerini de incelemek gerekir.
Bu grupların yaşadığı güçlükleri hesaba katmak, verilerden uzaklaşmak anlamına gelmez. Aksine maliyet analizine erişilebilirlik, toplumsal fayda ve dağılımsal etkiler gibi ek ölçütler kazandırır.
Burada kadınların deneyimlerinin neden tartışmaya değer olduğunu da açıklamak gerekir: Bazı toplumsal yapılarda kadınlar çocuk bakımı, yaşlı bakımı veya aile içindeki duygusal emeğin daha büyük bölümünü üstlenebilir. Böyle bir deneyim, belirli sosyal sorunlara karşı duyarlılığı artırabilir. Ancak bu, bütün kadınların aynı sorumlulukları taşıdığı veya bütün erkeklerin bu konularda deneyimsiz olduğu anlamına gelmez.
Selim akıl açısından önemli olan, bireysel deneyimlerin sunduğu bilgiyi dikkate almak ve bu bilgiyi başka kanıtlarla birlikte değerlendirmektir.
Bilimsel Araştırmalar Ne Söylüyor? Duygu ve Mantık Birbirinin Zıddı mı?
Cinsiyet ve düşünme biçimi konusundaki en önemli bilimsel noktalardan biri, kadınlarla erkekler arasındaki ortalama farklılıkların bireyleri kesin biçimde sınıflandırmak için yeterli olmamasıdır.
Ethan Zell, Zlatan Krizan ve S. Teeter'ın 2015 yılında American Psychologist dergisinde yayımlanan meta-analizinde, 106 meta-analizden ve 386 ayrı meta-analitik etkiden elde edilen sonuçlar birlikte değerlendirilmiştir. Araştırmacılar, incelenen psikolojik alanlar genelinde kadınlar ve erkekler arasındaki ortalama mutlak farkın yaklaşık d = 0,21 olduğunu bildirmiştir. Bu, ele alınan alanların genelinde küçük bir ortalama fark düzeyine işaret eder. Bununla birlikte, farklılıkların büyüklüğü araştırılan özelliğe göre değişir. Kaynak: Zell, Krizan ve Teeter, 2015.
Bu bulguyu doğru yorumlamak önemlidir. Söz konusu değer, her psikolojik özellikte farkın aynı olduğu veya hiçbir alanda anlamlı farklılık bulunmadığı anlamına gelmez. Daha önemlisi, bu sonuç erkeklerin daha mantıklı, kadınların ise daha duygusal olduğunu kanıtlamaz. Araştırma, çok çeşitli psikolojik özelliklerdeki ortalama farklılıkları incelemektedir; selim aklı doğrudan ölçen evrensel bir puan sunmamaktadır.
Duyguların karar verme sürecindeki rolü konusunda da bilimsel literatür önemli bilgiler sunar.
Elizabeth Phelps, Karolina Lempert ve Peter-Simon Sokol-Hessner'ın 2014 tarihli Annual Review of Neuroscience incelemesi, duyguların karar verme sürecini etkileyen birden fazla sinirsel mekanizma üzerinde durur. Bu yaklaşım, duyguları mantıktan tamamen bağımsız ve onunla sürekli çatışan bir sistem olarak görmek yerine, kararların değerini ve değerlendirilmesini etkileyen süreçler olarak ele alır. Kaynak: Phelps, Lempert ve Sokol-Hessner, 2014.
Bunun günlük hayattaki karşılığı açıktır. Bir kişinin geçmişte kötü sonuçlanan bir yatırım deneyimi yaşadığını düşünelim. Bu kişi benzer bir yatırımla karşılaştığında tedirginlik hissedebilir. Bu duygu, onu yeni riskleri araştırmaya yöneltirse yararlı olabilir. Ancak geçmişteki tek bir olumsuz deneyimi bütün yatırımların tehlikeli olduğunun kanıtı sayarsa değerlendirmesini bozabilir.
Aynı şekilde bir doktorun hastasının kaygısını fark etmesi, hastanın şikâyetlerini daha dikkatli dinlemesine yardımcı olabilir. Buna karşılık, yalnızca hastanın kaygılı görünmesine dayanarak belirtilerini önemsiz kabul etmek hatalı bir karar olur.
Buradan çıkarılabilecek sonuç şudur: Duygunun bulunması değil, karar sürecinde hangi işlevi gördüğü önemlidir. Mantık da tek başına yeterli değildir; yanlış varsayımlarla yürütülen tutarlı bir muhakeme, yine yanlış bir sonuca ulaşabilir.
Erkek ve Kadın Bakış Açılarının Karşılaştırılması: Farklılık Nerede Ortaya Çıkıyor?
Karşılaştırmayı daha somut hale getirmek için aynı soruna farklı açılardan bakalım.
1. İşten çıkarma kararı
Bir şirketin maliyetlerini azaltmak için çalışan sayısını düşürmesi gerektiğini varsayalım. Bir değerlendirme yaklaşımı, çalışanların performans puanlarını, maliyetlerini ve görevlerinin işletme açısından önemini karşılaştırabilir. Başka bir yaklaşım ise bu ölçütlere ek olarak işten çıkarmanın aileler üzerindeki etkisini, çalışanların başka iş bulma olanaklarını ve değerlendirme sistemindeki olası eşitsizlikleri inceleyebilir.
Bu iki yaklaşımı sırasıyla erkeklere ve kadınlara atamak doğru olmaz. Her iki yaklaşım da her iki cinsiyetten kişiler tarafından benimsenebilir. Ayrıca en iyi karar, yalnızca finansal verileri veya yalnızca insani etkileri esas almak yerine her ikisini de değerlendiren bir süreçten çıkabilir.
2. Aile içindeki anlaşmazlıklar
Bir çiftin çocuklarının okul değiştirmesi konusunda anlaşamadığını düşünelim. Taraflardan biri okulun akademik başarısını, ulaşım süresini ve maliyetini öne çıkarabilir. Diğeri çocuğun arkadaşlarından ayrılmasının yaratacağı güçlüğü, yeni ortama uyumunu ve kendini güvende hissedip hissetmediğini vurgulayabilir.
İlk yaklaşım daha ölçülebilir değişkenlere, ikincisi ise duygusal ve sosyal etkilere odaklanmaktadır. Ancak bu, ilk kişinin çocuğun duygularını önemsemediğini veya ikinci kişinin verileri dikkate almadığını göstermez.
Selim akıl, iki tarafın da hangi soruya cevap aradığını anlamayı gerektirir. Akademik başarı önemli midir? Elbette. Çocuğun psikolojik uyumu önemli midir? O da önemlidir. Asıl mesele, bu değişkenlerin birbirleriyle ilişkisini değerlendirebilmektir.
3. Sağlıkla ilgili bir karar
Bir kişi ameliyat olmayı düşündüğünde başarı oranlarını, komplikasyon risklerini ve iyileşme süresini araştırabilir. Bunun yanında ağrı korkusu, günlük yaşamına dönüş süresi ve ailesinin bakım ihtiyaçları da kararını etkileyebilir.
Riskleri sayısal olarak değerlendirmek objektiflik açısından önemlidir. Ancak istatistikler kişiye özel tıbbi değerlendirmelerin yerini tutmaz. Benzer şekilde korku hissetmek, kişinin mantıksız davrandığını göstermez. Korkunun hangi riskten kaynaklandığını anlamak ve bu riski güvenilir bilgilerle değerlendirmek daha yararlı bir yaklaşımdır.
İkinci yaklaşımın kadınlar tarafından daha sık benimsenmesi gerektiğini söylemek için yeterli gerekçemiz yoktur. Hem kadınlar hem erkekler bu değişkenleri dikkate alabilir. Bununla birlikte, kişisel deneyimler ve toplumsal roller, insanların hangi sorunları fark ettiğini ve hangi bilgileri önemli bulduğunu etkileyebilir.
Örneğin küçük çocuğunun bakımını büyük ölçüde üstlenen bir çalışan, toplantıların sürekli mesai sonrasına bırakılmasının kariyer fırsatlarını nasıl etkilediğini daha yakından deneyimleyebilir. Aynı sorunu yaşayan bir erkek çalışan da benzer bir değerlendirme yapabilir. Burada belirleyici olan cinsiyetin kendisinden çok, kişinin üstlendiği sorumluluklar ve yaşadığı koşullardır.
Bu nedenle duygusal ve toplumsal etkilere odaklanmayı otomatik olarak mantıksızlıkla eşitlemek yanlıştır. Bir kararın insanlara nasıl yansıyacağını hesaplamak, kararın sonuçlarını daha kapsamlı değerlendirmeyi sağlayabilir.
Örneğin bir belediye, toplu taşıma ücretlerini artırmayı planlıyor olsun. Yalnızca gelir-gider tablolarını değerlendirmek, belediyenin mali durumunu anlamak açısından önemlidir. Ancak kararın düşük gelirli çalışanlar, öğrenciler, yaşlılar ve engelli bireyler üzerindeki etkilerini de incelemek gerekir.
Bu grupların yaşadığı güçlükleri hesaba katmak, verilerden uzaklaşmak anlamına gelmez. Aksine maliyet analizine erişilebilirlik, toplumsal fayda ve dağılımsal etkiler gibi ek ölçütler kazandırır.
Burada kadınların deneyimlerinin neden tartışmaya değer olduğunu da açıklamak gerekir: Bazı toplumsal yapılarda kadınlar çocuk bakımı, yaşlı bakımı veya aile içindeki duygusal emeğin daha büyük bölümünü üstlenebilir. Böyle bir deneyim, belirli sosyal sorunlara karşı duyarlılığı artırabilir. Ancak bu, bütün kadınların aynı sorumlulukları taşıdığı veya bütün erkeklerin bu konularda deneyimsiz olduğu anlamına gelmez.
Selim akıl açısından önemli olan, bireysel deneyimlerin sunduğu bilgiyi dikkate almak ve bu bilgiyi başka kanıtlarla birlikte değerlendirmektir.
Bilimsel Araştırmalar Ne Söylüyor? Duygu ve Mantık Birbirinin Zıddı mı?
Cinsiyet ve düşünme biçimi konusundaki en önemli bilimsel noktalardan biri, kadınlarla erkekler arasındaki ortalama farklılıkların bireyleri kesin biçimde sınıflandırmak için yeterli olmamasıdır.
Ethan Zell, Zlatan Krizan ve S. Teeter'ın 2015 yılında American Psychologist dergisinde yayımlanan meta-analizinde, 106 meta-analizden ve 386 ayrı meta-analitik etkiden elde edilen sonuçlar birlikte değerlendirilmiştir. Araştırmacılar, incelenen psikolojik alanlar genelinde kadınlar ve erkekler arasındaki ortalama mutlak farkın yaklaşık d = 0,21 olduğunu bildirmiştir. Bu, ele alınan alanların genelinde küçük bir ortalama fark düzeyine işaret eder. Bununla birlikte, farklılıkların büyüklüğü araştırılan özelliğe göre değişir. Kaynak: Zell, Krizan ve Teeter, 2015.
Bu bulguyu doğru yorumlamak önemlidir. Söz konusu değer, her psikolojik özellikte farkın aynı olduğu veya hiçbir alanda anlamlı farklılık bulunmadığı anlamına gelmez. Daha önemlisi, bu sonuç erkeklerin daha mantıklı, kadınların ise daha duygusal olduğunu kanıtlamaz. Araştırma, çok çeşitli psikolojik özelliklerdeki ortalama farklılıkları incelemektedir; selim aklı doğrudan ölçen evrensel bir puan sunmamaktadır.
Duyguların karar verme sürecindeki rolü konusunda da bilimsel literatür önemli bilgiler sunar.
Elizabeth Phelps, Karolina Lempert ve Peter-Simon Sokol-Hessner'ın 2014 tarihli Annual Review of Neuroscience incelemesi, duyguların karar verme sürecini etkileyen birden fazla sinirsel mekanizma üzerinde durur. Bu yaklaşım, duyguları mantıktan tamamen bağımsız ve onunla sürekli çatışan bir sistem olarak görmek yerine, kararların değerini ve değerlendirilmesini etkileyen süreçler olarak ele alır. Kaynak: Phelps, Lempert ve Sokol-Hessner, 2014.
Bunun günlük hayattaki karşılığı açıktır. Bir kişinin geçmişte kötü sonuçlanan bir yatırım deneyimi yaşadığını düşünelim. Bu kişi benzer bir yatırımla karşılaştığında tedirginlik hissedebilir. Bu duygu, onu yeni riskleri araştırmaya yöneltirse yararlı olabilir. Ancak geçmişteki tek bir olumsuz deneyimi bütün yatırımların tehlikeli olduğunun kanıtı sayarsa değerlendirmesini bozabilir.
Aynı şekilde bir doktorun hastasının kaygısını fark etmesi, hastanın şikâyetlerini daha dikkatli dinlemesine yardımcı olabilir. Buna karşılık, yalnızca hastanın kaygılı görünmesine dayanarak belirtilerini önemsiz kabul etmek hatalı bir karar olur.
Buradan çıkarılabilecek sonuç şudur: Duygunun bulunması değil, karar sürecinde hangi işlevi gördüğü önemlidir. Mantık da tek başına yeterli değildir; yanlış varsayımlarla yürütülen tutarlı bir muhakeme, yine yanlış bir sonuca ulaşabilir.
Erkek ve Kadın Bakış Açılarının Karşılaştırılması: Farklılık Nerede Ortaya Çıkıyor?
Karşılaştırmayı daha somut hale getirmek için aynı soruna farklı açılardan bakalım.
1. İşten çıkarma kararı
Bir şirketin maliyetlerini azaltmak için çalışan sayısını düşürmesi gerektiğini varsayalım. Bir değerlendirme yaklaşımı, çalışanların performans puanlarını, maliyetlerini ve görevlerinin işletme açısından önemini karşılaştırabilir. Başka bir yaklaşım ise bu ölçütlere ek olarak işten çıkarmanın aileler üzerindeki etkisini, çalışanların başka iş bulma olanaklarını ve değerlendirme sistemindeki olası eşitsizlikleri inceleyebilir.
Bu iki yaklaşımı sırasıyla erkeklere ve kadınlara atamak doğru olmaz. Her iki yaklaşım da her iki cinsiyetten kişiler tarafından benimsenebilir. Ayrıca en iyi karar, yalnızca finansal verileri veya yalnızca insani etkileri esas almak yerine her ikisini de değerlendiren bir süreçten çıkabilir.
2. Aile içindeki anlaşmazlıklar
Bir çiftin çocuklarının okul değiştirmesi konusunda anlaşamadığını düşünelim. Taraflardan biri okulun akademik başarısını, ulaşım süresini ve maliyetini öne çıkarabilir. Diğeri çocuğun arkadaşlarından ayrılmasının yaratacağı güçlüğü, yeni ortama uyumunu ve kendini güvende hissedip hissetmediğini vurgulayabilir.
İlk yaklaşım daha ölçülebilir değişkenlere, ikincisi ise duygusal ve sosyal etkilere odaklanmaktadır. Ancak bu, ilk kişinin çocuğun duygularını önemsemediğini veya ikinci kişinin verileri dikkate almadığını göstermez.
Selim akıl, iki tarafın da hangi soruya cevap aradığını anlamayı gerektirir. Akademik başarı önemli midir? Elbette. Çocuğun psikolojik uyumu önemli midir? O da önemlidir. Asıl mesele, bu değişkenlerin birbirleriyle ilişkisini değerlendirebilmektir.
3. Sağlıkla ilgili bir karar
Bir kişi ameliyat olmayı düşündüğünde başarı oranlarını, komplikasyon risklerini ve iyileşme süresini araştırabilir. Bunun yanında ağrı korkusu, günlük yaşamına dönüş süresi ve ailesinin bakım ihtiyaçları da kararını etkileyebilir.
Riskleri sayısal olarak değerlendirmek objektiflik açısından önemlidir. Ancak istatistikler kişiye özel tıbbi değerlendirmelerin yerini tutmaz. Benzer şekilde korku hissetmek, kişinin mantıksız davrandığını göstermez. Korkunun hangi riskten kaynaklandığını anlamak ve bu riski güvenilir bilgilerle değerlendirmek daha yararlı bir yaklaşımdır.